در دنیای پرشتاب و آشفته امروز، که سایهی بحرانها و ناآرامیها بر زندگی سنگینی میکند، نهاد خانواده بیش از هر زمان دیگری اهمیت مییابد. خانواده، همچون پناهگاهی امن، بستری برای رشد و تعالی… و منبعی سرشار از عشق و امید است. در شرایطی که امواج سهمگین مشکلات، آرامش جامعه را تهدید میکند، خانواده میتواند نقش حیاتی در حفظ سلامت روان و تابآوری افراد ایفا کند.
حال، پرسش اساسی این است که در مواجهه با این شرایط بحرانی، خانواده به عنوان بنیادیترین نهاد اجتماعی چه نقشی ایفا میکند؟ چه راهکارها و استراتژیهایی وجود دارد که خانوادهها میتوانند با اتخاذ آنها، فرزندان خود را در برابر آسیبهای ناشی از بحرانها محافظت کرده و به آنها در سازگاری با شرایط جدید کمک کنند؟
پاسخ به این پرسش از آن رو حائز اهمیت است که خانواده، نخستین و مهمترین محیطی است که کودک در آن رشد میکند و ارزشها، باورها و مهارتهای اساسی زندگی را میآموزد. در شرایط بحرانی، این نقش اهمیت مضاعف پیدا میکند، زیرا خانواده میتواند با ایجاد فضایی امن و حمایتگر، به فرزندان خود در درک و پذیرش شرایط دشوار کمک کرده و از بروز مشکلات روانی و اجتماعی جلوگیری کند. نادیده گرفتن این نقش کلیدی، میتواند منجر به آسیبهای جبرانناپذیری برای فرد و جامعه شود.
برای پاسخ به این پرسش، میتوان به ابعاد مختلف نقش خانواده در شرایط بحرانی پرداخت:
۱) ایجاد امنیت عاطفی
– تأمین نیازهای عاطفی والدین: مادران و پدران، نه فقط نانآور خانه، بلکه منبع عشق و راهنمایی برای فرزندانشان هستند. آنها باید به نیازهای عاطفی خود نیز توجه کنند و با مدیریت استرس، نوری پایدار و امیدبخش باشند. چرا که، سلامت روان والدین، تأثیر مستقیمی بر سلامت روان فرزندان دارد. والدینی که خود مضطرب و ناآرام هستند، نمیتوانند به فرزندان خود آرامش و امنیت را هدیه دهند.
– گفتگوی موثر و همدلانه: میان این عصر پرهیاهو، که گوشها کمتر شنوندهاند و زبانها بیشتر گوینده، خانواده باید گوش شنوای نجواهای دل فرزندان باشد. باید به دغدغهها و سوالات بیشمارشان، با صبر و حوصله پاسخ دهد… و از پنهانکاری و ابهام پرهیز کند. شفافیت در گفتگو، باعث میشود سوءتفاهمها از بین بروند. به یاد داشته باشیم که گفتگوی موثر، صرفا تبادل اطلاعات نیست؛ بلکه تلاشی است برای درک دنیای درونی فرزندانمان، احساسات آنها و احترام به دیدگاههایشان، در جهت ایجاد فضایی امن برای بیان آزادانه احساسات و عواطف آنان.
۲) تقویت پیوندهای خانوادگی
– اختصاص زمان با کیفیت: زمان به سرعت میگذرد و لحظهها بسیار ارزشمند هستند. پس نباید به سادگی از دستشان داد. اختصاص دادن زمان با کیفیت به خانواده، بدون حواسپرتیهای دنیای دیجیتال، فرصتی است برای ساختن خاطراتی ماندگار. بازیهای دستهجمعی، خواندن کتاب، تماشای فیلم و هر فعالیت مشترکی که قلبها را به هم نزدیکتر کند، میتواند پلی باشد به سوی صمیمیت و همدلی. اما فراموش نکنیم که کیفیت این زمان، به حضور قلب و توجه کامل ما بستگی دارد. خاموش کردن تلفن همراه و رها کردن دغدغههای روزمره، به فرزندانمان این پیام را میدهد که آنها برای ما ارزشمند هستند.
۳) آموزش مهارتهای مقابلهای
– الگوسازی رفتارهای مسئولانه: خانوادهها، ستونهای جامعهای مقاوم هستند. اگر هر خانواده، همچون باغی پر از نهالهای رسته، فرزندانی با امید و مسئولیتپذیر پرورش دهد، میتوانیم جامعهای بسازیم که از دل بحرانها، دنیایی بهتر را رقم بزند… و این مسئولیتپذیری، تنها با آموزش مستقیم حاصل نمیشود؛ بلکه نیازمند الگوسازی عملی است. فرزندان ما، بیشتر از آنکه به سخنان ما گوش سپارند، از رفتارهای ما الگو میگیرند. پس لازم است خودمان مسئولیتپذیر باشیم تا فرزندانمان نیز، این ویژگی مهم را درونی کنند.
– پرورش تابآوری: خانه، تنها چهاردیواریای آجری نیست، بلکه مکانی است سرشار از امید به آینده. در این مکان امن، کودکان و نوجوانان باید یاد بگیرند که چگونه با چالشهای زندگی روبرو شوند و به اهداف خود برسند. خانواده در این مسیر نقش مهمی دارد و با صبر و درایت، راه درست را نشان میدهد. برای این راهنمایی موثر، لازم است بدانیم که فرزندان ما در هر سنی به چه نوع حمایتی نیاز دارند؛ حمایت عاطفی در کودکی، فرصت برای استقلال در نوجوانی و پذیرش فردیت در جوانی.
۴) خودشناسی و خودسازی
– حمایت از خودباوری فرزندان: بگذاریم فرزندانمان در این نقطه عطف تربیتی، خود واقعیشان را ببینند؛ ضعف و قدرت، ترس و توکل، خشم و عشق… و با هدایت و همراهی ما، از این لحظهها، ارزشمندترین درسهای انسانسازی را بیاموزند. در این «مدرسه خودسازی»، با آزمون و خطا، مهارتهای زندگی را از سر بگیرند و به انسانهایی کنشگر و توانمند تبدیل شوند.
در نهایت، باید به خاطر داشت که آینده در دست نسل امروز است. پس با تربیت نسلی آگاه، مسئولیتپذیر و امیدوار، بذرهای امید را در دل خاک این سرزمین بکاریم؛ تا در فردایمان، شاهد شکوفایی جامعهای آباد و سربلند باشیم. خانواده، با ایفای نقش فعال و سازنده در شرایط بحرانی، میتواند به عنوان سکان کشتی، فرزندان و جامعه را به سوی ساحلی امن هدایت کند.
با خانواده، قویتر و امیدوارتر، به استقبال آیندهای روشنتر میرویم.
پینوشت:
اگر علاقمندید، از نگاه اسلام در این باره، بیشتر بدانید و مطالعه داشته باشید، کتابهای زیر میتوانند گزینهای مناسب برای شروع باشند…
۱- خانواده: به سبک ساخت یک جلسه مطول مطوی در محضر مقام معظم رهبری – موسسه فرهنگی هنری ایمان جهادی (صهبا)
۲- درخت محبت: نظام خانواده در اسلام – محمدرضا عابدینی
